‘Báo cáo của Nhóm chuyên gia độc lập về Trí tuệ nhân tạo và Văn hóa’ - bản dịch sang tiếng Việt

Là tài liệu của Nhóm Chuyên gia Độc lập về Trí tuệ Nhân tạo và Văn hóa (CULTAI), do UNESCO triệu tập, gồm: Mercedez Bunz, Brendan Ciecko, Salim Dada, Kim Jeong Han, Lethabo Huma, Joe Kallas, Octavio Kulesz, Roman Lipski, Ramon López de Mantaras, Alejandra López Gabrielidis, Ojoma Ochai, và Shrey Maurya, biên tập, được UNESCO & MONDIACULT 25 ESPANA xuất bản năm 2025.

“Tóm tắt:

Nhóm Chuyên gia Độc lập về Trí tuệ Nhân tạo và Văn hóa (CULTAI), do UNESCO thành lập, đã xem xét cách thức AI đang định hình lại sự sáng tạo, di sản và các hệ sinh thái văn hóa trên toàn cầu. Phân tích của Nhóm làm nổi bật một thực tế cấp bách: trí tuệ nhân tạo đang phát triển nhanh hơn so với công tác quản trị văn hóa, làm gia tăng khoảng cách và nảy sinh những rủi ro mới, đồng thời cũng mang lại những cơ hội mạnh mẽ để củng cố sự đổi mới và khả năng thích ứng của văn hóa.

AI đang làm thay đổi cách thức văn hóa được tạo ra, chia sẻ và bảo tồn. Công nghệ này có thể mở rộng khả năng tiếp cận, bảo vệ di sản, khuếch đại các tiếng nói đa dạng và mở ra những khả năng sáng tạo mới. Tuy nhiên, nó cũng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng, gia tăng định kiến, đẩy nhanh quá trình đồng nhất hóa văn hóa và làm tăng các chi phí môi trường.

Báo cáo chỉ ra các thách thức cốt lõi:

• Tốc độ phát triển vượt xa khả năng quản trị: sự tăng tốc của AI vượt quá khả năng thích ứng của các hệ sinh thái văn hóa, đe dọa chủ quyền, tính đa nguyên và sự giám sát dân chủ;

• Củng cố định kiến ​​và sự đồng nhất hóa: dữ liệu huấn luyện thiếu cân bằng và cơ chế cá nhân hóa bằng thuật toán làm tái diễn các khuôn mẫu định kiến ​​và thúc đẩy văn hóa đơn nhất;

• Xâm phạm quyền văn hóa: thông qua việc khai thác dữ liệu văn hóa không được bảo hộ mà thiếu sự đồng ý, ghi nhận nguồn gốc hay đền bù, cũng như gạt bỏ các nền văn hóa thiểu số ra bên lề; và

• Làm suy giảm khả năng sáng tạo và các kỹ năng: sự phụ thuộc quá mức vào AI làm suy yếu khả năng sáng tạo và năng lực tư duy của con người.

Báo cáo cũng nêu bật các cơ hội, đáng chú ý là:

• Mở rộng khả năng sáng tạo và tiếp cận: bằng cách giảm bớt rào cản gia nhập và tạo điều kiện cho các hình thức sáng tạo mới;

• Bảo vệ di sản văn hóa: thông qua các hoạt động phục dựng, bảo tồn, ứng phó sau thảm họa và gìn giữ các ngôn ngữ đang có nguy cơ mai một;

• Tăng cường các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo: việc tự động hóa các tác vụ thường nhật giúp giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp nhỏ; và

• Thúc đẩy cơ hội học tập bình đẳng: các bảo tàng và cơ sở văn hóa giúp bồi đắp năng lực hiểu biết về AI, khả năng sáng tạo và tư duy phản biện.

Nhóm Chuyên gia Độc lập kêu gọi sự hợp tác toàn cầu và cơ chế quản trị bao trùm nhằm đảm bảo AI góp phần củng cố sự đa dạng văn hóa, tính công bằng và sự bền vững. Các phương pháp tiếp cận AI dựa trên quyền con người, các thực hành xanh, nền kinh tế sáng tạo công bằng và tương lai văn hóa bền vững cần đặt sự sáng tạo của con người và quyền văn hóa vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển công nghệ.”

Tự do tải về bản dịch sang tiếng Việt của tài liệu có 115 trang tại địa chỉ:

https://www.dropbox.com/scl/fi/9x9wrl598ivv4k96pd8ys/CULTAI_Report-of-the-Independent-Expert-Group-on-Artificial-Intelligence-and-Culture-final-online-version-1-1-_Vi-14092026.pdf?rlkey=yd4qnb919frc45qzms6p4f6am&st=mdomobic&dl=0

Xem thêm:

• AI/DPG

• Văn hóa Mở/OpenGLAM

• Các tài liệu dịch

Blogger: Lê Trung Nghĩa

letrungnghia.foss@gmail.com